Na Venecijanskom bijenalu umjetnosti 2026. godine, u okviru pratećih programa u palači Palazzo Mora u četvrti Cannaregio, jedna kolateralna izložba privukla je više pažnje nego mnogi nacionalni paviljoni. Izložba “ _____________” * * Gaza – No Words – See the Exhibit, koju organizira Palestine Museum US, predstavlja rad koji se teško može opisati u klasičnim umjetničkim terminima, što je, prema kustoskom konceptu, i bila namjera.
Radi se o trećem uzastopnom prisustvu ovog muzeja u Veneciji tokom Bijenala. Godine 2022. Palestine Museum US nastupio je kao zvanični kolateralni event s izložbom From Palestine With Art, dok mu je za Bijenale 2024. prijava za zvanični kolateralni status odbijena, ali je izložba Foreigners in Their Homeland ipak otvorena u Palazzo Mora kao nezvanični paralelni program.
Gaza Genocide Tapestry
Središnji eksponat izložbe je Gaza Genocide Tapestry, kolektivni tekstilni rad nastao tehnikom tradicionalnog palestinskog veza poznatog kao tatreez (تطريز). Rad se sastoji od sto ručno izvezenih panela dimenzija 80 × 50 cm, pri čemu svaki panel sadrži oko 55.000 križnih bodova do sedam boja. U izradi je učestvovalo više od šezdeset žena iz izbjegličkih kampova i sela u južnom Libanu, Jordanu i na okupiranoj Zapadnoj obali. Paneli prikazuju uništene gradske četvrti, raseljavanje, gubitke porodica i svakodnevni život u ratnim okolnostima.
Izvršni direktor Palestine Museum US Faisal Saleh, koji je, na naš upit, omogućio uvid u projekt i prije formalnog otvaranja, izjavio je da je tatreez kroz svoju historiju bio tehnika namijenjena bilježenju proslave, identiteta i nade, te da Gaza Genocide Tapestry predstavlja prvi put da se ova tehnika koristi za svjedočenje o traumi rata.
Vez: Hanadia, Al-Bireh, okupirane palestinske teritorije / panel ispod: Palestinski ključ je trajan simbol Nakbe iz 1948. godine, koji predstavlja izgubljene domove preko 750.000 ljudi i njihovu nadu u povratak. Ova tradicija se nastavlja i danas u Gazi, gdje porodice čuvaju ključeve domova uništenih u trenutnim napadima. Čak i ovi moderni ključevi simbolizuju neotuđivo pravo na povratak na otetu i uništenu imovinu. / Fotografija: Ibrahim Muhtadi; vez: Amani Dagameen, Al-Semou’
Tatreez kao arhiv pamćenja
Tehnika koja stoji u osnovi rada je tatreez (تطريز), tradicionalni palestinski vez. Njegovo porijeklo se u kulturnim interpretacijama često povezuje s vrlo starim levantskim i kanaanskim tradicijama, iako precizna historijska linija nije jedinstveno utvrđena u akademskoj literaturi. Sama riječ dolazi iz arapskog korijena koji se odnosi na ukrašavanje i vezenje.
Tatreez je kroz historiju bio važan dio palestinske materijalne kulture, posebno u izradi tradicionalne haljine Tatreez Thobe. Uzorci i motivi su se razlikovali po regijama, a vez je često imao i društveno-simboličku funkciju. U nekim zajednicama boje i ornamenti su bili povezivani s porijeklom, statusom ili životnim fazama žene koja ga izrađuje. Uz osnovni križni bod (fallahi stil), koriste se i druge tehnike veza, koje variraju po složenosti i učestalosti.
Tatreez se u tom smislu može posmatrati i kao oblik kulturnog pamćenja, vizualni jezik koji prenosi identitet kroz generacije.
Nakon 1948. godine i masovnog raseljavanja Palestinaca poznatog kao Nakba, tradicija tatreeza prošla je kroz duboke promjene. Raseljavanje je prekinulo kontinuitet zajednica u kojima su se motivi i simbolika prenosili generacijama, a miješanje regionalnih stilova u izbjegličkim kampovima dodatno je izmijenilo praksu.
Globalizacija i modna industrija otvorile su prostor za širu upotrebu palestinskih motiva, često bez navođenja porijekla, što dio palestinske zajednice tumači kao kulturnu aproprijaciju. U tom kontekstu tatreez danas funkcionira i kao oblik kulturnog i historijskog pamćenja koji se stalno iznova definira.
Protesti i političke tenzije
Paralelno s umjetničkim programom Venecijanskog bijenala 2026. godine, atmosfera u Venecija obilježena je snažnim političkim tenzijama i protestima koji su pratili gotovo svaki segment manifestacije. Tokom otvaranja i prvih dana izložbe, više nacionalnih paviljona bilo je privremeno zatvoreno ili blokirano u okviru koordiniranih akcija kulturnih radnika i aktivističkih grupa koje su protestovale protiv učešća Izraela i Rusije na Bijenalu, usljed ratova u Gazi i Ukrajini. Protesti su doveli do zatvaranja ili djelimičnog zatvaranja oko dvadesetak paviljona, uključujući Austriju, Nizozemsku, Japan, Belgiju i druge, dok su pojedini umjetnici i umjetnice u glavnoj izložbi dodavali simboliku palestinske solidarnosti u svoje radove.
Palestina na Venecijanskom bijenalu nema vlastiti nacionalni paviljon. Italija, kao zemlja domaćin i formalni organizator sistema paviljona, ne priznaje Palestinu kao nezavisnu državu unutar tog institucionalnog okvira, zbog čega palestinsko prisustvo na Bijenalu postoji isključivo kroz nezavisne kolateralne programe.
Upravo u tom kontekstu nastaje “ _____________” * * Gaza – No Words – See the Exhibit kao paralelni program koji nastoji popuniti prazninu institucionalne reprezentacije.
Uređivačka transparentnost:
Ovaj članak je pripremljen u skladu sa Uređivačkim smjernicama FBL magazina. Naša misija je osigurati tačnost, integritet i estetsku vrijednost svake objavljene informacije. Primijetili ste grešku ili želite uputiti ispravku? Javite nam se ovdje.
Sadržaj je autorsko vlasništvo FBL Creative, Mannheim.